Thăm dò chức năng hô hấp là gì ?

Thăm dò chức năng hô hấp là gì ?

Trong bài trước, chúng tôi đã trình bày về lợi ích của ngành Thăm dò chức năng đối với chuyên khoa hô hấp nói riêng và y học nói chung. Có lẽ nhiều bạn sẽ đặt câu hỏi : Vậy thăm dò chức năng là gì ?

Khi còn là sinh viên y khoa, tôi từng nghĩ đơn giản thăm dò chức năng hô hấp là phép đo dung tích phổi, và tôi tin rằng nhiều bác sĩ trẻ cũng nghĩ theo cách đơn giản như thế. Thực ra, thăm dò chức năng hô hấp là một lĩnh vực rộng lớn hơn nhiều, với nhiều loại kỹ thuật, xét nghiệm hơn chúng ta tưởng.

Để trả lời câu hỏi : Thăm dò chức năng hô hấp là gì ? Nó bao gồm những loại xét nghiệm gì, chúng ta có nhiều cách tiếp cận, tùy theo ngành nghề.

Trước hết, cần khẳng định là không bắt buộc mỗi bác sĩ phải thông hiểu về tất cả mọi kỹ thuật thăm dò chức năng.

Một bác sĩ chuyên khoa chỉ phải tiếp cận với những kỹ thuật, xét nghiệm hữu dụng trong chuyên khoa của mình, vì thế kiến thức của họ chỉ cần giới hạn ở những kỹ thuật này là đủ. Ví dụ một bác sĩ chuyên chữa bệnh hen, dị ứng sẽ hiểu rất rõ về phế dung ký, phép đo lưu lượng đỉnh, test phản ứng tính, nhưng họ không cần hiểu quá sâu về những nghiệm pháp gắng sức trong chuyên khoa tim mạch. Tương tự, một bác sĩ tai mũi họng cần biết về Rhinomanometry, nasal NO hoặc thăm dò chức năng giấc ngủ, nhưng họ không cần biết về những test thăm dò chức năng cơ hô hấp, điều hòa hô hấp. Mặt khác, thăm dò chức năng hô hấp không chỉ có ích cho bác sĩ chuyên khoa hô hấp, mà cả chuyên khoa tim mạch, gây mê hồi sức, nhi khoa, lão khoa… Điều này là tất nhiên nếu ta nhìn cơ thể con người như một khối gồm nhiều hệ cơ quan, chức năng liên hệ chặt chẽ với nhau

Nếu bạn làm trong ngành Sinh lý học, bạn sẽ có cơ hội (quyền lợi và nghĩa vụ ) tiếp cận với tất cả các xét nghiệm thăm dò chức năng. Vì chúng đều là công cụ để bạn quan sát, chứng thực và nghiên cứu toàn bộ chức năng hô hấp của hệ hô hấp. Và chức năng hô hấp không chỉ là hít thở khí O2 và CO2.

Đối với kỹ thuật viên, kỹ sư cơ khí, điện tử trong ngành chế tạo thiết bị y khoa, thăm dò chức năng hô hấp đối với họ không còn mang ý nghĩa sinh lý nữa. Họ nhìn tất cả theo quan điểm vật lý và toán học. Tất cả xét nghiệm, thông số… đều được qui ra thành các đại lượng vật lý : Áp suất, Thể tích, Lưu lượng, Nồng độ, Nhiệt độ,… cuối cùng tất cả biến thành tín hiệu điện.

Đầu tiên, chúng ta có qui ước : Thăm dò chức năng là những kỹ thuật đo lường một cách khách quan, gián tiếp và định lượng chức năng hô hấp. Khách quan vì các thông số được khảo sát bằng máy đo, bệnh nhân, kỹ thuật viên và thầy thuốc không thể dùng ý chí can thiệp vào quá trình khảo sát này. Gián tiếp vì đa số những kỹ thuật thăm dò dựa vào kết quả (một hiện tượng, một yếu tố- thường có liên quan đến luồng khí thở) để khảo sát gián tiếp chức năng của hệ hô hấp (nguyên nhân). Ví dụ đo áp lực của khí thở ra tại khoang miệng cho ta khái niệm về khả năng co cơ hô hấp và hoạt động của trung khu thần kinh điều hòa hô hấp. Tương tự, đo lưu lượng khí thở ra cho ta khái niệm về đường kính, kháng lực của phế quản… Định lượng vì những phép đo này đều cho ra kết quả bằng con số, với đơn vị, là những đại lượng đếm được, tính toán, so sánh được.

Như vậy, tất cả những kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh (X quang ngực, Siêu âm, Scanner…) không thuộc về chuyên khoa thăm dò chức năng, những xét nghiệm này chỉ cung cấp thông tin định tính, hoặc giả định lượng về cấu trúc giải phẫu. Những bảng câu hỏi cũng không thuộc về khoa thăm dò chức năng, vì chúng mang tính chủ quan và định tính.
Chức năng hô hấp là một khái niệm rộng, và có hàm ý về hoạt động và cấu trúc giải phẫu (để đảm bảo cho các hoạt động này ) của tất cả bộ phận trong hệ hô hấp, và liên hệ giữa chúng với những cơ quan khác, chứ không chỉ giới hạn ở phổi. Vì vậy thăm dò chức năng bao gồm những kỹ thuật đo lường: cấu trúc (đo thể tích, dung tích, khoảng cách, tiết diện…), năng suất hoạt động (lưu lượng, tần số, tốc độ, biên độ…) của : Đường dẫn khí trên (khoang mũi ), Đường dẫn khí dưới bao gồm khí- phế quản-tiểu phế quản – phế nang (phổi ), màng phế nang- mao mạch phổi, cơ hô hấp, hệ thần kinh điều hòa hô hấp…

Các chức năng hô hấp lại có thể chia ra thành 2 nhóm chính :

Nhóm thông khí khảo sát về khả năng và năng suất vận chuyển luồng khí thở giữa phổi và môi trường. Chức năng thông khí bao hàm cả vai trò của phổi như 1 túi chứa (bong bóng) mà dung tích của cái túi này có ý nghĩa quan trọng, sau đó là vai trò của đường dẫn khí nơi luồng khí lưu thông, mà đặc tính quan trọng nhất là kháng lực, khẩu kính của đường thở trên (khoang mũi ) và dưới (cây phế quản), có liên hệ với cơ trơn phế quản và hiện tượng viêm,tiết dịch do dị ứng… Sau cùng là chức năng bơm không khí của phổi, có quan hệ với sức co cơ hô hấp, quan trọng nhất là cơ hoành, và sự điều hòa hô hấp của hệ thần kinh trung ương, sự dẫn truyền thần kinh ngoại biên…

Các xét nghiệm thuộc nhóm thông khí gồm có :

Các phép đo dung tích phổi :
Phế dung ký : Đo được tất cả các thể tích khí lưu thông (Tidal volume, vital capacity, … và lưu lượng (FEV1, lưu lượng đỉnh, lưu lượng trung gian…).
Đo thể tích phổi tĩnh: khảo sát được những thể tích không thể lưu thông, bao gồm thể tích khí cặn, FRC, TLC. Có ít nhất 3 phương pháp: Plethysmography, Inert gas washout và helium Dilution.

Khảo sát kháng lực đường dẫn khí: RAW, sGAW…
Khảo sát cơ hô hấp: MIP, MEP, SNIP, PDI…
Khảo sát chức năng điều hòa hô hấp: VMM, VE, P01…
Khảo sát đường thở trên: Rhinomanometry


Nhóm trao đổi khí, nhằm khảo sát năng suất trao đổi khí giữa phổi và hệ tuần hoàn cơ thể, hay khả năng hấp thụ khí O2 và thải khí CO2 của cơ thể. Chức năng này phụ thuộc vào : Thành phần khí hít vào (CO2, O2, …), Cấu trúc của màng phế nang, mao mạch, số lượng và cấu tạo của hồng cầu (hemoglobine), cấu trúc hệ tuần hoàn phổi, cung lượng tim, nhu cầu chuyển hóa của cơ thể.

Xét nghiệm quan trọng nhất của nhóm trao đổi khí là : Đo khả năng khuếch tán qua màng phế nang mao mạch của khí CO (TLCO).

Gần đây còn có sự kết hợp TLCO và TLNO (cho Nitric oxide) để tính được các thông số của màng phế nang mao mạch (Membrane conductance Dm) và thể tích mao mạch phổi (Capillary volume VC).

Nhóm thứ 3, đó là khảo sát chất chỉ thị sinh học (biomarker) trong khí thở. Nguyên tắc của nhóm này là đo lường nồng độ một số chất ở thể khí, được sinh tổng hợp trong mô phổi và khuếch tán ra ngoài qua luồng khí thở. Kỹ thuật đo Nitric oxide (FENO) thuộc nhóm này.

About these ads

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

%d bloggers like this: